00:00:00  
 
бас бет хабарлар Орта азиа медиаларға назар Ұлағат азаматтың айтары економика айдыны заң жане замана Парасат
агугай шалқар дариғай - даурен Алем аясында арнаулы хабар радио туралы арна кескін Бижиңдегі қазақтар

Омар һайям

Келуқайнарі :Жүңңгө қазақ радё торабы | Жауапты редактор: | Жаңаланған уақыт:2014-01-07

    Омар һайям – атағы әлемге белгiлi пәрсi-тәжiк пөйезясiнiң кләссйгi, ғалым, мәтемәтйк, астроном, ақын және фйлософ . Азан шақырып қойған толық аты - гйяс ад - дйн абүл фатх йбн-йбрахйм омар һаям нйшапүрй . Артында қалған ғылымй еңбектерi мен сол кездегi замандастарының қалдырған жазбаларының арқасында оның өмiрбәянi жйнақталған . Шәмәмен 1069- жылы самарқанд қаласында жұрып ол <Әлгебре есептерiнiң дәлелдемесi және алмұқабалы>- деген трәктәт жазды . Бұған дейiн де ол екi мәтемәтйкәлiқ трәктәт жазып бiтiрген болатын . Ол 1074- жылы, сол кездегi ең үлкен йсфахандағы астрономйялық өбсервәтөрянi басқарды . 1077- жылы <Евклйдтiң қйын пастүлаттарына түсiнктеме> Деп аталатын еңбегiн бiтiрiп, ал 1079- жыл өзiнiң ғәлiмдәрмен бiрлесiп күнтiзбе (кәлендәр) жүйесiн қолданысқа енгiзедi . 1090- жылдардың ортасында елдi басқарып отырған әмiршi өзгергеннен кейiн басқарып отырған өбсервәтөрясi жабылып қалады да, омар һайям меккеге қажылық сапар шегедi . Бұл сапары түралы оның бiр күншiл күнтiзбешiсi йбн әл-кйфтй < Тақүалықтан емес, қорыққаннан өзiнiң тiлi мен қаламының тiзгiндеп барды>- деген сөздермен бейнелеп берген . Шәмәмен 1097- жылы омар һаям хорасан аймағында дәрiгер болып еңбек еткен . Осы кезде ол парсы тiлiнде <Ғаламзат дүнйесiнiң бiрлiгi>- деген трәктәтiн жазды деген болжам бар . Өмiрiнiң соңғы 10-15 жылын омар һаям түған қаласы нйшапүрда көпшiлiктен оқшаү өмiр кешедi . Бұл жағдайды сол кездiң тарйхшысы бейхәкй: <Ол кiтәп жазү мен дарыс берүге келгенде өте сараңдық танытты>- деп жазып қалдырған . Осыған қарап оның өмiрiнiң соңғы жылдары қйындықта өткенiн көрүге болады . Бұл жылдары ол тек кiтәп оқүды өзiне серiк қылған . Тарйхшы бейхәкйдiң айтүынша ол өмiрiнiң соңғы сағатында йбн сйнаның <Шйпалық кiтәбiн> Оқып жатқан . Осы кiтәптiң <Ғаламзатың бiрлiгi мен ортақ белгiсi>- деп аталатын тараүына келiп, оқыған бетiне тыс тазалайтын таяқшасын қыстрып, тұрып намазын оқып келiп, бақйлық өмiрге аттанып кеткен . Осыған қарап отырып омар һайямның өмiрбәянi, өзiнiң ғылымй көзқәрәсi ел басқарған амыршының қолдаүына йе болғанда даңқы жер жарып, ал амыршы аүысқан кезде тағдырдың тәлкегiн тартып, қүғынға ұшырайтын кәдiмгi сол кездiң ғалымының өмiрбәянiнән еш айырмашылығы жоқ екенiн аңғарамыз . Сол кездiң тарйхшылары омар һайямды ғалым ретiнде танып, оның ғылымй еңбектерi - трәкттәттәрi жөнiнде баяндаған . Тек йбн ал кйфтй оның <Жыланның тiлiндей өткiр өлеңдерi>- жөнiнде жазып қалдырған . Кейiнгi кезде жүргiзiлген ғылымй зерттеүлердiң арқасында омар һайям мәтемәтйкә, фйзйкә, астрономя саласында жаңалықтар ашқан ғалым ретiнде танылып, оның тарйхй маңызы дәлелденген . Мысалы оның мәтемәтйкәлiқ зерттеүлерi қазырдың өзiнде маңызға йе және әлемнiң көптеген тiлдерiне аүдарылған . Омар һайямның ашқан жаңалығын кейiннен әзербәйжән мәтемәтйгi нәсреддйн түсй дамытып, сол арқылы еврөпә ғалымдарының назарына жеткен . Омар һайямның әдебй шығармалары орта азя, йран халықтарының ғана емес, бүкiл адамзаттың тарйхтағы мәденй мұраларының ең тамаша үлгiсi болып табылады . Оның пөйезясiн көптеген зерттеүшiлер әр түрлi бағалайды . Кейбiрi омар һайям өлең жазүды тек ермек үшiн, ғылымнан қолы босаған кезде айналысқан деседi . Қалай болғанда да, оның рүбайлары үақыт сынынан өтiп, бiр ұлт шеңберiнен де асып шығып, ғасырдан ғасырға өтiп, бiздiң қәзiргi күнiмiзге жеттi . Осы бiр кiшкене кiтәпшә оның елiнде де, оған көршiлес елдерде де, әлемнiң алүан тiлiне аүдарылып, әлi күнге дейiң көпшiлiктiң санасын толғандырып, адамды өмiрдiң мәнi, бақыт не деген ойларға жетелейдi, соған жаүап iздеүге шақырады . Өзiнiң шығармалырында ол адамды ең жоғары бағалаған . Осыған қарап омар һайям <Қайта өрлеү> Заманының даналары мен бiрге тұрмай ма? –деген сұрақ түады . Өйткенi <Қайта өрлеү> Гүмәнйстерi де адам барлық нәрсенiң өлшемi, ол адамзаттың тажысы деп, адамға оның жоғалған мәртебесiн қайтарү үшiн күрестi . Омар һайям қоғамды қайта құрүды мақсат етiп және оның жолында қолынан келгеннiң бәрiн iстедi: табйғат заңдарын ашты, ғаламзаттың құпясын танү үшiн аспандағы жұлдыздарға назарын тiгiп, адамдарға рүханй құлдықтан айрылүға көмектестi . Дiнй саүацыздық адамзат үшiн ең қәтерлi зұлымдылық, барлық дiнй дүмше ағымдар - адамның рүхын, оның санасын тiзгiндейтiне көзi жеттi . Осылардан арылү арқылы адам еркiн де, бақытты өмiр кешедi деп түсiндi . Алайда омар һайямның шығармаларында бiр-бiрiне қарама-қайшы келетiн мәселелер де жеткiлiктi . Өз заманында мәтемәтйкә, астрономйя, фйзйкә ғалымын түсiнүде көпшiлiктен көп iлгерi алға кеткен ғалымға, адамзат қоғамының дамүының заңдылықтарын түсiнү жетiспедi . Осының салдарынан оның көптеген iзгi мақсаты, армандары iске аспай, өмiрде көптеген қйындықтарға дүшар болып, қәсiреттi де қйын сәттердi басынан кешiрүге мәжбүр болды . Оның рүбайларынан тiптi <Тағдырдан қашып құтыла алмайсың>- деген шүмақтарды кездестiрүге болады, оның арты күйiкшiлiкке, үмiцiздiкке апарып соқтыққан . Жер бетiндегi өмiрге түңiлү, оны жоққа шығарү, орта ғасырда шығыста, таңсық емес, кең тараған құбылыс болатын . Бұл өмiрдi үақытша, өткiншi деп қараған . Көптеген дiн өкiлдерi мен теөлөгя ғылымдары рахат өмiрдi- жаннатқа тек жұмаққа барғаннан соң табасың деп үағыздады . Алайда, кейде омар һайямның ең күйiкшiлiктi сйпаттайтын рүбайларының астарынан да, жер бетiндегi өмiрге деген шынайы сүйiспеншiлiк, оның кемшiлiктерiне қарсы наразылығын көрүге болады . Омар һаямның шығармашылығы сонаү орта ғасырдағы йнквйзйцйяғә, дiнй қараңғы қөзқәрәстәрдiң үстемдiгiне қарамастан, адамзат рүхының дамүының тоқтамағанын, тiптi тоқтай алмайтынының дәлелдемесi болып табылады . Оның ғiлiмй-әдебй мұралары бүкiл адамзат қоғамына қiзмет етiп, халық мәденйетiнiң жарқын бетi болып қала бередi .

 

Қазақ радио торабының байланыс әдырысы: Електронді почта :

Әдырысы : Бижиң қаласы фушиңмын сыртқы кошесі 2-аула жұңго радио торабы почта нөмыры :100866
Телефон:010-86093114 400-668-0040 Факыс :010-63909751
E-mail:cn@cnr.cn
Торапта таратылатын дыбыс кескін бағдарламаларының рұхсат нөмыры 0102002
Орталық халық радио стансиасы баспа ұқығы (C)
网上传播视听节目许可证号 0102002 京ICP备05065762号

OLDSRC="News_list.css" OLDID="405" RELATED="1">>> OLDSRC="News_list.css" OLDID="405" RELATED="1"> OLDSRC="News_list.css" OLDID="405" RELATED="1">