00:00:00  
 
бас бет хабарлар Орта азиа медиаларға назар Ұлағат азаматтың айтары економика айдыны заң жане замана Парасат
агугай шалқар дариғай - даурен Алем аясында арнаулы хабар радио туралы арна кескін Бижиңдегі қазақтар

Талап ـ ердiң қанаты, табыс ـ тердiң төлемi

Келуқайнарі :Жүңгө қазақ радё торабы | Жауапты редактор:Дәүiлбек | Жаңаланған уақыт:2014-01-07

( өчерiк )

қүантай сатыбалды ұлы


    " үйленү оңай, үй болү қйын ". Мiне, бұл өмiрдегi өзгермес ақйқат. Шынтүайтында, бiр жаңа отаүдың үығын шаншып, оның отынан кiрiп, сүынан шығү, болмаса, еңсе көтерiп ел қарасына iлесү бiрiншiден, iскерлiктi қәжет еце, екiншiден, асқан қажырлылық пен аңғарымдылықты қәжет ететiнi тұрған сөз.


    **********************


    Бүгiнгi бiздi тәнтi етiп отырған герөйiмiздә соған сай келетiн аүыз толтырып айтүға татырлық аңғарлы азамат десек артық айтпас едiк. я, көшербәй нөкен ұлы 1967 ـ жылы нылқы аүданы жоғары ыластай аүылына қарасты байнхол қыстағында омыр есiгiн ашқан. Кейiн семя жәғдәйiмен бұрынғы жырынтай мал фермәсi ( қазыр көктқiр мұңғыл аүылының басқарүына өткен ) шөңкек қыстаүлығына көшiп барып бала күндерiн, сондай ـ ақ жастық шағының бiр талай мезгiлiн сол жерде өткiзiп 2001 ـ жылы шырынтоғай қыстағы бәргейтi жаңа мәлiсiне жөткеледi. Көшербәй аға басна үй тұрғызып, баүырына қазан асқан соң, өзiне жүктелген мiндеттiң аүырлығын ерте сезiп бiрiн бiр, екiсiн екi ғып қйын күн кеше жұрып, оз теңдестерiнiң алдына түскен алқаүлы азамат. Айтып ـ айтпай бiр ұйдың үлкенi болғандықтан не бәрi тоғызыншы кләстi бiтiрген соң әке ـ шешесiне қарайласып өрлеп оқй алмайды. 2001 ـ жылы тұрсынай йманалы қiзiмен тұрмыстанып тың тiршiлiк жолына түседi. Жыл өте тұңғыш ұлдары мұрат дүнйеге келедi. Олар қара шаңырақта үш жыл отырып 1994 ـ жылы қыста, үш қой, бiр ат, бiр сйыр, бес ешкi еншi алады да, бөлiнүден бұрын оз күшiне сүйенiп, төбесiн жаүып дайындап қойған екi аүызды там үйлерiне көшiп кiредi. 1995 ـ жылы екiншi ұлдары құштар дүнйеге келедi. Қара шаңырақтан бөлiнiп шыққан соң бiр мезгiл қйыншылық көредi, сөнiмен, әке ـ шешесiнiң қолында ортақ iшiп, ортақ жеп мұң ـ мұқтажысыз өткен күндерiн алғашқы жарым жылға дейiн алабұртып әңсәүмен болады. Тiптi, олардан барып қарыз да сұрайды, бiрәқ, мысы құрып керi қайтады.

 

     Ол ендi қазан ошағы бөлек оз алдына бiр семя болғандықтан, күнделiктi керек ـ жараққа кететiн барлық екөнөмйкәнi озының екi бiлегiне сүйенiп таппаса, жан бағысы қйынға түскен едi, бастапта, " барға рйза, жоққа сабыр " күн көрiп келгенiмен, үақыт өте тұрмыстағы тұтынү көлемi кеңейiп бiрiне тарца, бiрiне жетпей қү жоқшылық қолын байлайды, басына қйын iс түскен де, қара шаңырақтан көмек сұрап бәрғәнiмен, күнi оңынан түмайды, ұнжұрғасы тұсып керi қайтады. Кезiнде " сенiң табаныңа кiрген шөгiр менiң маңдайыма кiрсiн " деп қүанса тойлап, мұңайса шабыт берiп жар құлағы жастыққа тймей мәпелеп өсiрген асқар таүдай әкесi мен ардақты анасының аяқ астынан бет бұрып бөтен адам болып шыға келгенi оны терең ойға батырып жiберген, содан бастап дербес тiршiлiк етү озы ойлағанындай оңай емес екендiгiн, " құры жаца ـ қүрай сынбайтынын, құлшынған да ғана ـ қыр асатындығын" бiрден түсiнедi, бiрәқ, қалай құлшынса жақсы күнге жете алады !!?. Ол кейде бiрiне тарца, бiрiне жетпейтiн бұл секiлдi жұпыны тiрлiктен қайтып құтылүдың амалын таба алмай басы қатқан да, жақын маңайдағы дүкендерге барып шөлi қанғанша сiлтеп алып кеш бата ұйын табатын. Бұрын мұндай әдет аздап белең бергенiмен бiрәқ осы күндегiдей өршiп кетпеген болатын.Ішседе шамасына қарап iшетiн. Ал қазыр жағдай одан өзгеше. Бұл болмағыр әдет оған бөлек үй бөлiпбiр неше ай өткен соң пайда болды да, арада аттай желiп екi жыл өте шығады. Бiрәқ, қанша iшiп жүрсе де отбасын есiнен шығарған жоқ, кез ـ келген қандай жұмыс болсын барын салып iстеп жұпыны жан ұясын жүрек жалғарлық нәпәқәмен қамдап жұрды. Ол бөлек үй болған бiрiншi жылы оз жерiнде отырды да, екiншi жылы көктем де бiр жағы, әке ـ шешесiне қарайласып, бiр жағы, жұбайына ой мен қырға шапқылап жұрып он неше саүын сйыр жйнап берiп шағын бас қәлiтқiләрiмен манжа қарағай да ( жайлаү ) бiр жаз отырады.

 

     Мiне, бұл көшербәй ағаның бас құрағаннан бергi алғаш iрет жайлаүға шығып жаңа тiрлiктiң жалынды қадамын бастаған шағы едi. Осы жылы олар май айынан тамыз айының соңына дейiн кiлең сүт сатып, одан былайғы жерде, яғнй қыр күйек айы бiткенше май, құрт алып, бiр қыстық азықтарын таүып жегендерiмен күнделiктi iшiп ـ жемнен аспай көктем шыға қолдарында көк тйын қалмайды. Келесi жылы қара шаңырақтан бастарын адалап оз алдыларына саүын сйыр жйнап жәнеде манжа қарағайға шығады. Бұл жылы ала жаздай жаүын жаүмай барлық жердi құрғақшылық жайлап өткен жылдағыдай мандымды кiрiс болмайды. Әйтеү жоқ деп жұтынып отырғаннан көрi бiр шама жақсы едi, әүелi, күзде ел жайлаүдан көшкен шақта, жүк артарға көлiк табылмай жалғыз ұй жұртта қала жаздап қайырымды жандардың арқасында қыстаүларына аман жетедi, бұл жағдай көшербәй ағаға терең ой салады. Демек, осы бетi кете беретiн болса күн көрiсi тiптi де қйынға тұсып iсiңiрi шыққан тақыр кедейге айналүы нағайбыл едi, оның үстiне, өзiне тән жайлымдық жерi болмағандықтан оз алдына отаү болып оқшаүланып кеткен күннен бастап үлкен кiсiлер " ендi бiзге масыл болма. Оз күнiңдi озың көр " дегендей оң қабақ танытпайды. Мұндай керi фөзеця оған ырүханй жақтан азап арқалатады. Сөнiмен, " бұл дүнйеде озының сүйген жары мен ақыл ـ парасатынан " басқа ешқәндәй жанашыр ـ жақыны жоқ екенiн сезiп арақ iшiп абыройдан жұрдай болғанша, есiм барда еңсемдi көтерiп алайын деген ойға келедi. Соңында, жұбайы түрсiнәймен ақылдаса келiп сол жерде бiреүдiң бос жатқан 800 мү қыстаүлық жерiн жәйләүiмен қосып заңды тоқтам бойынша, бес жылға көтереге алады да, 1996 ـ жылдан, 1999 ـ жылға дейiн шынаңғолға қарасты көкғөлдiң аржағы " аюлы сай " деген жерге кенже iнiсi асанды қасына алып, ұрдыс үш жыл салт бас, сабаү қамшы жұрып 1000 тұяқ бада қой жйнап бағады. Бұл барыста, ол бiрде аш, бiрде тоқ жұрып, не қйын күндердi басытан кешедi, алғаш барған да, бас қалытқы жоқ тек бiр қабат орын көрпесiн апарғандықтан жаздай бiр үлкен қарағайдың тұбын паналап мың тұяқ қойды аман ـ есен бағып, күзде мол тәбiспен аүылға оралады. Екiншi жылдан бастап озы отырған жердiң аяқ жағындағы аласа жартасқа көлденең ағаш қойып, астынан бiр қабат үстiнен бiр қабат ағаш үй жасап, iнiсi әсәнмен бiрге бапандай екi жаз сол жерде жатып, өздерiн өздерi асырайды.

 

 Ал жеңгемiз тұрсынай да кезiнде " шеше көрiп тон пiшкен " он бармағынан өнер тамған айтүлы сiмер едi, бiрәқ, бұл өнерiн отбасы қйыншылығы салдарынан кәдеге жарата алмайды, ағамыз бада қой бағып жайлаүға кеткен де, ол көтереге алған қыстаүлықта қалып, азын ـ аүлақ саүын сйыр саүып жаздай май, құрт жйнап, қолда бар бес ـ он тұяқ қой, сйырының қыстық жем ـ қәшегiне адам iстетiп, қорасына қалқайтып жйнап дегендей бiр мұнша мұқым шарүаларды тындырады. Сол жылдары қой, қозының айлық бағым ақысы не бәрi 3 юан едi, көшербәй аға 1000 тұяқ бада қойды май айының басынан қазан айының аяғына дейiн жоғалтпай жақсы қарап, соның нәтйжесiнде бес айлық бағым ақсын 15 мың юанға жеткiзедi, мұның 5 мың юанын кйер кйiм, iшер асқа шығарып тастаған да ар жағында жәнеде он мың юан таза пайда қалады. Ол жайлаүдан қайтып келген соң бада малын оз ـ оз йелерiне аман ـ есен өткiзiп берiп, жаздайғы еңбек ақсына ұсақ мал алып, қыстаүлық жерiнен жаңалап үй салып, қора жасап, үш жыл ұдайы жапалы еңбектенүдiң арқасында жйырмаға тарта қой, отыздай ешкi, екi ـ үш сйырдың басын құрап үлгiредi. Атамыз қазақ " еңбегi бардың өнбегi бар " деп тегiн айтпаса керек, үш жыл салт бас қой бағып, ес жйнап, ел қатарына түскен еңбекшiл азамат ендi бұл сарпалдаң тiрлiкке хош айтып, мал басын көбейтiп, санынан сапасына мән берiп, қыстық жем ـ шөбiн жалғыз озы жйнап, оз құрбыларынан қара өзiп алдыға шығып жұрт аңсын қозғай бастайды. " есiң шықса ешкi бақ " дегендей ол осы жылдары ешкiнiң санын молайтады, өйткенi, ешкiнiң бағасы төмен бөлғәнiмен,өсiмтәлдiғi жоғары, тұбыты қымбат. Бiр жылда екi iрет төл бередi. Сұйтып көшербәй ағаның ешкiсi 2000 ـ жылға келген де, 200 жүзден асады. Тұбытын әржiлi сәүiр айының соңында тарап алады, бiрәқ, бұл жерлiк ешкi болғандықтан бiр ешкiден әрең 200 грәм тұбыт шығатын. Оның әр кйлөсi сол жылдардағы бараз бәғәсiмен болған да, орта есеппен 300 юаннан айналатын. Осындай құлшыныстардың арқасында көшербәй аға тез көтерiледi.

 

     Осы аүқаттанү барысын еске алған да тұрсынай жеңгемiз былай дейдi:

 

    ـ бiз бада мал бағып жайлаүға шыққан алғашқы жылдары оңай бейнет тартпадық. Ағаң болса 13 жастағы қайын iнiм асанды қасына алып салт бәспен бада қой бағып жайлаүға кетедi. Оз басым қыстаүда қалып жаздай бес ـ алты бұзаүлы саүын сйыр саүып май, құрт аламын. Оның үстiне, қолда бар аз малдың қыстық жем ـ шөбiне адам iстетiп, одан қалса, қайын iнiлерiме айтып жұрып, өзiмде көмектесiп дегендей қораға жйнатып аламын. Жанымда шйеттей екi жас балам бар. Бiреүi, бесте, бiреүi бесiкте. Жалғыз адамға бiрнеше жұмыс қабаттасып келсе қайсы бiрiне жүгiрерiңдi бiлмей дал ұрады екенсiң. Қойшы әйтеү, көрмеген күнiмiз аз қалды ғой. ... Деп кешкен күндерiн күрсiне еске алды. я, жеңгемiз айтқандай сол кездегi тартқан жапалары мiне бүгiн оларды бiр бйiктен яғнй дөңгелек дәүлеттi өреге жеткен аүқатты да мәденйеттi отбасына айналдырып отыр. 2001 ـ жылы күзде бұрынғы отырған шөңкек қыстаүлығынан жөткеледi, олардың жылы орындарынан жөткелү себебi де бiр үлкен әңгiме едi, түйiндеп айтар болсақ, бұрын шөңкекте отыратын он неше семянiң ( мұның шiнде көшербәй ағаның отбасы да бар едi ) қыстаүлық жерлерi жырынтай сү електiр ыстансясына тәүелдi болады да, оларға нылқы аүдандық көшiрiп қоныстандырү мекемесi пысық кесектен сiлкiнiске төзiмдi, тағаны берiк үш аүызды үй және бiр мал қорасын салып берiп, көктқiр мұңғыл ұлттық аүылына қарасты шырынтоғай қыстағындағы тұйынды отырақтасү орыны бәргейтi жаңа мәлiсiне көшiрiп әкеледi. Және әр отбасына 50 мүдан айдаүлық жер бөлiп бередi, көшербәй аға 50 мү жерiнiң 10 мүын беделiкке, 15 мүын шабындыққа, 25 мүын нормалық жерге өзгертедi. Ол мұнда келген соң да барға қанағат етiп босаңсып көрген жоқ, тағы да тынбай еңбектенүiнiң арқасында, ешкiсiнiң iрi басы 300 жүзге, сйыры тайынша ـ торпағын қосқан да 30 тұяққа ( мұның iшiнде 13 тұяқ түатын сйыры бар ), қойы 70 тұяққа жетедi. Бiр жағы жергiлiктi өкiмет орындары оның қолындағы төрт түлiк малдың қыстық, жаздық бағымын ойлап қайта ـ қайта ақылдасү арқылы өздерi отырған жерден бұрынғы 700 мү жайлаүларынан сырт 400 мү қыстаүлық жер бөлiп берiп, оны ресiмй заңдастырып кiнәшкә кесiп қолдарына ұстатады. Бәргейтi оларға шынында құт болды.

 

     Мұны әр екеүi де мәқтәнiшпен айта алады. Мәселен: тұрсынай жеңгемiз бұл жерге көшiп келген соң арада жыл өтпей жатып жергiлiктi орынның қолдап ـ қүаттаүын да 2 жыл аүылдық, 5 жыл аүдандық халық құрылтайына үәкiлi болып сайланып, оз ел ـ жұртының арман ـ тiлек, ұсыныс ـ пiкiрлерiн жоғарыға толық жеткiзiп, бұл жағындағы үстiне алған мiндетiн әбiрөймен орындайды. Көшербәй ағада көп iрет сйлық төрiнен орын алады. 2005 ـ жылға келген де мал басы бұрынғыдан екi қатталып өскендiктен, қысты күнi өкiмет салып берген жалғыз қора қой мен сйырға тарлық етедi. Сөнiмен, осы жерге көшiп келген де жаңадан сатып алған жйырма аттық қол тiрәктөрiмен әредiк үақыттан пайдаланып кесектен басқа барлық қәжеттi мәтерялдi озы дайындап, бұрынғы қой қораның қарсы жағынан ұзыны 16 метiр, енi 8 метiр бiр үлкен қой қорасын салса, келер жылы оған жандап тағы да ұзыны жйырма метiр, енi алты метiр келетiн сйыр қора салады. Үйi әүелде, үш аүыз болса, бүгiн алты аүызға барды. Сұйтып сан қйылы жапа ـ машақатты бастан кешкен ардақты ағамыз бүгiнгi дөңгелек дәүлеттi аүқатты отбасына бiр жолда секiрiп жете салған жоқ , қайта, неше жығылып, неше тұрып, бiр басып, екi басып сатылап жеткен едi. 2009 ـ жылы 350 ешкiсiн сатып, өкiмет белгiлеген заң бойынша, жайлым сйымдылығына қарай малдарын шақтап 150 түатын қой, 25 тұяқ сйыр өсiрiп отыр. Кезiнде бiр тiстем нанға зар болған жұпыны отбасы қол ұстасып құлшына еңбектенүдiң арқасында алғашқы қадам да аққа қолдары жеце, одан кейiн күндiк отын жылдық азығын жяды, сүйте ـ сүйте 2005 ـ жылға келген де жылдық кiрiстерi 50~ 60 мың юан болса, қазыр одан бiр есе қатталып 130 мың юаннан түспей келедi. Осы жылы жеңгемiздiң көп жылдан берi кәдеге жарамай көкейiнде көмiлiп жатқан кестешiлiк өнерiне де өрiс табылады. Жолы болып нылқы аүдандық таңбалы базарындағы " толын ай " ұлттық қол өнер бұйымдары өртәлiғiмен тоқтам жасасып содан берi ол жерге түскйгiз, шымылдық, төр көрпе, аяқ қап сяқты қазақтың байырғы дәстүрлiк бұйымдарын тiгiп берiп ылайықты еңбек ақсын алып отыр. 2010 ـ жылы күзде үлкен ұлдары мұрат далян ляү лйң жйiңгүән шүеянiнiң сақшылық кәсiбiне үздiк нәтйжемен бес жылдық оқүға қабылданып, қазыр сол жерде алаңсыз бiлiм алүда. Ал кiшi ұлдары құштар құлжа қалалық 2 ـ орта мектепте бйыл толық ортаның соңғы жылдығыын аяқтаү алдында тұр. Алла қаласа, алдағы күндерде жоғары оқү орындарына армандаған кәсiбiнен емйтқән берүге сақадай сайланып отыр. Сөз соңында бiз құштардың үнйверсйтет табалдырығын аттап қоғам қәжетiне жараған атпалы азамат болүын, сондай ـ ақ көшербәй аға мен тұрсынай жеңгемiздiң де бұдан кейiн бұдан да зор нәтйжелер жаратып, екi ұлының қызығын көрiп бiр жеңнен қол, быр жағадан бас шығарып, бай ـ бақытты күн кешүлерiн тiлеймiз. Йлаهйым, жолдарыңыз болсын аяүлы аға ـ жеңге!

 

нылқы аүданы көкқүтқiр аүылы шырынтоғай қыстағы
    

     

Қазақ радио торабының байланыс әдырысы: Електронді почта :

Әдырысы : Бижиң қаласы фушиңмын сыртқы кошесі 2-аула жұңго радио торабы почта нөмыры :100866
Телефон:010-86093114 400-668-0040 Факыс :010-63909751
E-mail:cn@cnr.cn
Торапта таратылатын дыбыс кескін бағдарламаларының рұхсат нөмыры 0102002
Орталық халық радио стансиасы баспа ұқығы (C)
网上传播视听节目许可证号 0102002 京ICP备05065762号

OLDSRC="News_list.css" OLDID="405" RELATED="1">>> OLDSRC="News_list.css" OLDID="405" RELATED="1"> OLDSRC="News_list.css" OLDID="405" RELATED="1">