00:00:00  
 
бас бет хабарлар Орта азиа медиаларға назар Ұлағат азаматтың айтары економика айдыны заң жане замана Парасат
агугай шалқар дариғай - даурен Алем аясында арнаулы хабар радио туралы арна кескін Бижиңдегі қазақтар

Аүылдағы кәряң ـ ақыл берер дәряң

Келуқайнарі :Жүңгө қазақ радё торабы | Жауапты редактор:Әйнәгүл | Жаңаланған уақыт:2014-01-07

 

         (өчерiк)


        Нұқан кәкәшә ұлы


    Құсайын, 1932-жылы ендi ғана бес жасқа шыққан кезi. Әкесi маүтан бiтiбәй ұлы "жапабай болыстың iнiсi маүтанды ұстаймыз" деген алыпқашпа хабарды естiп, ат емес, бұқа мiнiп, алдыңғы әйелiнен түған қазақстан зайсан аүданында тұратын сейiтқәзi, қүрмәнғәзi-екi ұлына ұрдалып баратындығын, жағдайдың тым күрделi екендiгiн түысы жақын дәүлетқөжә мен молдақожаларға iшкерлей түсiндiрiп, "бұл жолғы сапарымда қайта оралүым қйындаү, әмән-есен оралсам, осы бұқамды мiнiп қабадағы үйге қайтамын, егер олай-бұлай жағдай болса артқы жұмысымды өздерiң бiр жайлы етерсiңдер" деп тапсырады. Зайсанға бәрiсiмен, "бүгiннен қалсаң ұсталасың, жапабай болыстың мәл-мүлкiн кәмпескелейтiн болып, оған қатысыты түған iнiсi сенi ұстаүға қарманып жатыр" деген жасырын хабарды естiп, түнделетiп жыныс орманды майғапшағай шекәрәсiнән әмән-есен ұрдалып өтiп, "жүңгө жерiне өттiм-әү" деп, алдындағы алаңқыға шыға келгенде арт жағында әскер қараүылға алып үлгiредi. Неше күннен кейiн барып, қой жайып жүрген малшылар мүрденi байқап елге хабарлап, дәүлетқөжә, әлiмқөжә және молдақожа-ағайынды үш жiгiт iздеп таүып, өлгенiне неше күн болған адамды ақыры сол жерге бетiн жасырады да, өз айтқан өсйетiндей, мiнiп барып тапсырып тастап кеткен көк бұқасын сойып, нәзiр-қәтiмiн берiп, артқы жұмысын осылайша бiржөләтә ақырластырады. Мiнекй, әке аүзынан бiр аүыз да өсйет қалмаүдың сыртында, екi елдiң шекәрәсi, оның үстiне қорған да тұрғызылып белгi қалтырмағандықтан, жерлеген жерi осылайша белгiсiз болып, томпайып топырағы үйiлмей, тiлсiм бiр сыр болып қала бередi. Айтып отырған бiтiбәйдән жапабай, толықпай және маүтан болып үш ұл түады. Олар тарйхтан тартып зайсан өңiрiн мекендеп, үлкен ұлы жапабай қажылық мiндет өтеп қажы атанып, сол көлемде үлкен бай болған. Кейiн ағасы жапабай қажының мәл-мүлкiн кәмпескелейтiн болып, оған iнiсi маүтан да iлiктi болып, қүғын түсетiндiгi осылай болса керек.


    Шерлi шеше садық қызы заүқя зар еңiреп, запар шегiп, бес жастағы құсайынға үмiт артып, қайнй, қәйнйкәмәл, жамал сынды жас жетiмектерiн жетектеп "жесiр қатын, жетiм бала" атанып, қабаның сартам деген жерiнде бiр мезгiл мекендейдi. Кейiн құдайдың басқа салғанына көнiп, шйеттей шйкөкпе құсайындарды ертiп, әкелерiмен тұстас, дос болып өткен тұқылып абдырахман үйiне келедi. Ол кiсi: "келгенiң жақсы болды, малыңды малыма қос дейтiн малың жоқ, ал балаңды балама қос, өзiң асханаға жұмыс iсте" деп әке мейiрiн көрсеткенiне шешелi-бәләлiләрдiң төбелерi көкке жеткендей болады. Содан бастап олар осы үйдiң босағасында болып, басында бiрәз қорғалап тартынса да құрсағы тойып, алаңдаүдан сәл де болса айығады. Олар бiр қыс тұрып, жазғасалым ұзатқан қызы қәйнйкәмәл, күйеү баласы сейтәқiнғә барамын деп, "жеткiзiп қояйын" дегенге қарамай, үй йесi үйде жоқта қашқандай болып сәрсүмбеге тартады. Алтайға келiп көп өтпей, қөжәкелдi деген адам жесiр заүқяны байнаүырызға атастырам деп әлек салғаны бар. Осы кезде шерлi шеше: "бұл жерден паналайын, тыныштық iздейiн деп келгенде, ендi маған еркектiң қәжетi жоқ, осы баламды жетелеп жүрiп ержеткiзiп, қызығын көрсем болды. Ол секiлдi лықсыған байларға тiптi де бара алмаймын. Мен ондай адамдардың талабынан шыға да алмаймын" дегенiне болмай, аянышты қйнап, оны кйiз үйдiң табалдырығына белдемеден басып, құлын да-құлынын шығарып зорлық көрсеткен жерiнде, жас құсайын ананың ащы даүысын естiп шырылдап жүрiп, көз жәсiмен құтқарып алады. Осыдан бастап, олар қаңқү сөз естiп, "атастырған адамға бармадың" деп, шешесi екеүiне жаү көзбен қарайтындар көбейедi. Қамқоршысы жоқ, қаүқарсыз ана жалғыз жүрсе кiм-көрiнген басына беретiндiгiн сезiп, ақыры амалсыз дәүлетқөжәғә атастырылып, 1946-жылы дүнйе салады. Ал, жатжұрттыққа жаралған әпекелерiнiң алды әр кiмнiң етегiнен ұстап, өз алдына түтiн түтеце, кейi түрлi себепптен сергелдеңдiкке кез болып, жарық дүнйемен күнi бұрын қоштасады. Құсайын осыдан бастап қамқоршысыз жетiмге айланып, ақыры жерлiк жетiмхәнәғә қалай кiргенiн өзi де бiлмей қалады.
құсайын, бағына жарай келесi жылдары әскерге қатынасүға бiрер жасы толмаса да, бой тұрқы және ахылағы жағынан көзге түсiп, сол кездегi алтай аүдандық сақшы мекемесiндегi байжұма деген әскер басы оны айрықша жанына алып қорғаүшы, атқосшы етедi. Сөйтiп, ол кiсiнiң үйiне сiңiп, өз баласындай араласып кетедi. Осыдан екi, үш жыл өткеннен кейiн, бiр бөлiм әскерлер құлжаға жөткелгенде байбазар деген сақшы басы құсайынды "ата-анасы жоқ жетiм, оның үстiне бұғанасы қатпаған жас бала екен, алтайда қалсын" деп әүкесi түсiп артық қамқорлық жасайды. Сөнiмен, байбазар деген кiсiнiң тiке басқарүына кiрiп, кейiн осы кiсiнiң қол астында болып, қандығаты, шiрiкшй өңiрлерiнде әскерлiк мiндет өтеү барысында адам болүдың көптеген жолын үйренедi, ол кiсi ылғй да құсайынды өз түған iнiсiнен кем көрмей, еркiне қоя берiп, бетiн қайтармай әқiл-кеңесiн айтып отырады. Бәкең өзi де жетiмшiлiктi көп тартқан басынан өткен нақтылы әңгiмесiн айтып берiп ақтарылғандықтан, ол кiсiнiң ақылялары көп есқәтәдi.


    Кейiн, құсайнды "еңбек сiңiресiңдер" деп төменге түсiрiлiп, аүдан қалашығынан тайдырып, аүылға аүнатты. 1956-жылы мйна ақылқан қiзiмен тұрмыстанды. Ол кез дегенбәй қайшылыққа толы, әсiре қызылдардың өршiп тұрған кезi едi. Сол кездегi кейбiр адамдардың көзқәрәсi тым терстеү бола бастағанын бiлген де болар, жұбайы мйна қүсекеңе: "аүылға түсiп, әке-шешемнiң қасында болайық, сен де жастайыңнан жетiмшiлiк тартып, ата-ананың мейiрiнде бола алмадың, шемiршекке барып, менiң түыс-түғандарымның қасында болып, сол кiсiлердi сүйеү етейiк"-дегенiне қүсекең де құп көрiп, 1957-жылы шемiршекке жөткелiп барып ақылқанның бәлә-шәғәсiмен араласып, қайынағасы шәкенмен тел өсiп, олар не iшсе соны iшiп, он неше жыл осы кiсiлердiң отбасында бiрге болып, кейiн iшiп-жем жатын орны бөлiнiп шықса да жалғасты олардың төл баласына айланып кеткен жайы осыдан.


    Демек, ылғй да байбазар сынды йгi жәқсiләрмен бiрге жүрiп, реттi де таза кйiнiп әдеттенiп қалған, әскерй кйiм кесек денесiне құп жарасқан бойы сырықтай азамат аүданнан аүылға түсе қалғанда аүылдағы бiлiктiлер бiрден шырымтал, тас қазү, тоған қазүға айдап, тү баста бастығынан тартып, бұқарасына дейiн терiс көзқәрәстә болғандай болса да, бара-бара бәрiс-келiс жасалып, iшкерлей араласып, бiрте-бiрте шемiршекке баүыр басып, "мйнаның құсайыны" атанып, қайын жұртына күйеү бала емес, түған ұлындай сiңiп, осылайша үшiншi жұрты-қайын жұртының қорғап-қолдаүында осы елдi мекендеп, күнi бүгiнге дейiн тамыр тартып мәүелеген бәйтерекке айланып отырғаны осы.


    Аүылда болғанда қандай, есеп-қйсәп жағында да сол кездегi "дажай дұйы" атанған алтай аүданы шемiршек 8-дұйының (шемiршек қыстағы) iркiлдеп тұрған екөнөмйкәсiн ұстап, сынық тйын қәте кетiрмей, астық запқозы, мүлiк запқозы, норма запқозы және скләтшiк сынды төрт адамның мiндетiн жалғыз өзi мойнына алып, осы жұмысты жалпы көллектйв жер-мәл жекеге бөлiнгенге дейiн жалғастырып, еш ағацыз үкiметке өткiзiп бердi.


    Бес жасқа жетпей ғайып болған әке, мезгiлсiз айырылған әғә-әпекелерi, бiр күн де рақат таппай бақйға әзәппен аттанған асыл әнә-бәрi де ерәзәмәт құсайын жөнiнен айтқанда баяғы бiр жалғыздық тәқсiретi болып қала бердi. Десе де, "жас ержетер, жарлы байыр" дегендей, құсайынға қандас түысының жоқтығын бiлдiрмей, өз түiс-түғәндәрiмен тонның iшкi баүындай араластырып, әке орнына әке, шеше орнына шеше ـ қамқоршы болып, құшағын ашып адал махаббатын арнаған мйнадай асыл жардың жолығүы оны әүмәлi-төкпелi алмағайып заманнан ешқәндәй пәле-қәлә, алаүыздыққа жолықтырмай аман алып өттi. Сөйтiп, жабүлы қазан жабүлы күйiнде қалып, айлар аүнап, жылдар жылжып, заман үздiксiз оңалып, айта қалсын партяның 11-кезектi үшiншi жалпы мажылысының рүхына сай, ақ пен қара адақталып, әсiресе жүңгө мен қазақстан екi ел шекәрәсi ашылып, кезiндегi шү жалмасып бiрге түған ағайын арасы алыстап, әкеден бала, баладан ана айрылған әүмәлi-төкпелi заман келмеске кетiп, бұрынғы бiр шекәрә сызығының ары жақ, берi жақ өңiрiнде қалған түыстар бiр-бiрiн iздесiп табысып, қазақстанның "қайдасың, баүырым" атындағы бағдарламасы арқылы iз-төзсiз жоғалып кеткен қандас қарындастарын iздеп таүып жатқан жағдай астында құсайынның ағалары сейiтқәзi, құрманғазылардың балаларынан түысын iздеген хабар келедi. Осы кезде әбден сүықбаүыр болып кеткен құсайынның бiрден iздеп ол жаққа барүға заүқы соға қоймайды.


    Десе де, жұбайы мйнаның қүзаүында 2003-жылдың күз айларында үлкен ұлы баүыржан, кiшi қызы жазйраны ертiп бiр айдан аса қазақстан елiне түысшылаү сапарында болып, түған ағалары және олардың ұл-қыздарын iздеп таүып кезiгiп, қаүышты. Мiнекй, "өлiспеген көрiсер", барлық көзi тiрi үрiм-бүтәқтәрiмен жүздесiп, ол жақтағы түыстарының айрықша қарсы алүына йе болып қайтады. Осындай, екi елдiң ынтымағы жарасқан тамаша жағдайда, түыстар ара бәрiс-келiс жйiлей түседi. Ол жақтағы түыстары сол елде түйiндi орындарында жұмыс жүргiзетiн, үрiм-бүтәқтi, ықпалды орындарда болып, құсайынды барлық бәлә-шәғәсiмен бiрден көшiп барып, түыстар бiр жерде болүды насйхаттайды. Алайда, қүсекең, бес жасында әкесiнен жетiм қалып, сексен жылдан артық өсiп-өнiп, мекендеп дәм-түзiн татқан арда алтайды қймай, әсiресе, "елiмiздiң абзал саясатының арқасында бүгiнгiдей баяшат тұрмысқа кенелiп отырған шағымда өлсем осы отан топырағында болайын" деп, бiржөләтә көшiп барүға мүлде қосылмайды...


    Не бiр аламан арыстарға түсiп, қара жарыстардан қара озған, бiлек күшi күнi бүгiнге дейiн қайтпаған қүсекеңнiң балүандығы жайлы әңгiмелер көп болып, 1954-жылдың маүсым айының бiр күндерi болатын. Құсайын тұрған кәзәрмәдә әскерлер ара негiзгi спорт түрi балүандық болатын. Балүандар тобы "аю" және "қасқыр" грүппәсi деп екiге бөлiнiп, аймақ бойынша жйналып, жарым айға жүық балүандар күрес бәсекесi болды. Осының басы-қасынан кетпей қызықтап елмен бiрге елеүсiз болса да тамашалап-тамсанып жүрдi.


    Жарыстың соңғы нәтйжесi жаряланүға бiр күн қалған кешiнде шырт ұйқыда жатқан құсайынның түсiне "ертең балүанға түс! жолың болар, басыңды көтер тез! тәңiр өзi қолдайды, соңғы орайды қолдан жiберме! тұр орныңнан, көтер кеүдеңдi, iстет бойыңдағы қайратыңды!" деген аян кiрiп, алып денелi ақсақал адам есiктен артына қарамай шығып кете барды. "ақсақалды адам маған бекер көрiнген жоқ шығар" деп, оның үстiне ұлы денесiнiң өзгерiсi өзiн тоқтатпағасын, "не болса да әскер басына күресетiндiгiмдi өтiнiп көрейiн, жығылсам жер көтередi" деп, түсiндегi аянды тегiн қалдырмаүға тырысып, көтерiңкi дәүiспен: "жолдас көмәндйр, менiң бiр ерекше талабым бар. Күрестен ағалап шыққан тұрсынғалй бәлүәнмен күрессем деймiн, талабымды қабыл алыңыз, жәүiнгерiңiз құсайын!" дегенiнде, қасында тұрғандар "екi жұма бойы сараланған, арыстандай айбатты балүан өлтiрiп тастамай ма, жаныңды бақ" деп шү-шү етедi. Одан өтiп, екiншi бiр әскер басына өтiнiшiн бiлдiргенде, "күрес басталғалы қайдасың, бұрын күресiкен бе едiң?" деген сұраүларды бастырмалатып, талабын қабылдамайтын сыңай байқатады. Ол бiрден жаүап берiп "ұдайы күресiп жүрем. Бұл жолы ешкiм шақырмаған соң соңын күттiм" дедi. Бұдан болмағасын бәрiнен жоғары тұратын әскер басына басқыштап келiп талабын бiлдiрiп, "алдағы кiсiлер менi көзге iлер емес, тiптi, ‹жындымысың› деп тiлдеүге дейiн барды" дегенiнде, әлгi збот бастығы бағанағы екеүiн шақырып "бұл қандай шарүа?" деп сұрайды, олар өре тұрып: "бұл жәүiнгерiңiз жастығын бiлмей, әлiнен асып тұр. Жынды екен" дедi әүелгiсiне басып. "жынды болса әскерге неге қабылдайсыңдар? Неше жыл бойы әскерй мiндеттi өздерiңмен бiрге өтеп келе жатқан саптастарыңды қайтып ғана жынды дейсiңдер?-деп ақырды дә,-келер-кетерiне мен жаүапты боламын, ‹болатын баланың бетiн қақпа, белiн бү› деген, жығылса жер көтередi, адамдарды стройға тұрғызып, немесе айланып өтiрңдәр,-дедi де,-күрес басталсын!" деп шұғыл бұйрық бердi ұйғырша араластырып сөйлейтiн, құлжалық албан кiсi.


    "жарайды, қәзiргi бiрiншiлiктi сақтап келген қаба аүданының балүаны тұрсынғалй ортаға шықсын!-деп, әлдiмен алдыға шiғәрiп,-ендi құсайын ортаға шiқсiн,-дедi де, түрсiнғәлйғә,-сен негiзгi талданған балүансың, ал, саптастарыңның iшiнде мына бiр жас бала таң атқалы қызынып, сенiмен бiр байқассам деп тұр. Барлығың да бiр пөлктiң әскерiсiңдер, күресiп көрiңдер, қашан да ‹достық бiрiншi, жарыс екiншi› майданында тұрып, күресесiңдер, күрес басталсын!" деп жарялады. Қарсыласының денесi тым үлкен көрiнгенiмен, қолтығынан бiреү демеп тұрғандай йықтанып, жақындай бере "ей алла! өзiң берген аяндай жолымды оңғара гөр" деп тiленiп тұр, осы балүанды жықса бiрден "балүан" атана қоярдай. Осы кезде "басталды!" деген сөзбен тең оның ұмтылысына құсйын да тең ұмтылды, жүгiрiп жетiп келiп, сол жақ бiлектi сыртқа қарай қайырып, аяқтың басын қағып жiберiп, кеүдеден қарсы йтергенде шалқайып барып оңалғандай болды. Осы кезде қайтадан қайрылып түзелiп алғанын бiлмей де қалғандай. Осыдан кейiн екi жақтың да қолы босап, екi жаққа шегiнгендей болды да, қайта шабүылға өтiп, түра аша бұттан алған екен, қапсыра көтердi де артқа қарай сiлкй тастап жiбердi. Артына келiп аүыр денесiмен қатты түскен балүан, ұшып түрегелмей, жатқан жерiнен аүнап барып аүырлаү тұрды. Бәсекең өзi отырған жалғыз орындықты босатып оны отырғызды. Ол әзкем отырып, құсайынға бiр қарап қойды да төрешiге: "мен мұны бала екен деп аяғам жоқ. Қайта қолтығыма қыса саламын-аү деп ойлаған едiм, оған келтiрмедi, екiншi рет қайта ұмтылғанда қалай түскенiмдi өзiм де бiлмей қалдым, қайта күресүге дәрменiм тәүсiлдi-бiлем, тым қатты түсiппiн. Ұтыс осы бала бәлүәндiкi" дедi. Қарайған халық шүласып: "бала балүан", "балүан құсайын!" деп майданды басына көтердi. Осы кезде ол кiсi денесiн сәл теңшеп алғаннан кейiн күрестiң де қортындысы әдiл шығып, әр екi балүанға тең сйлық берiлдi. Негiзгi талданған балүан нәтйжесi өткен күнi тұрақтандырып қойылған, ол сөзсiз бiрншлiктi алүы керек. Ал, мына бала балүан тыңнан келiп бiрiншi балүанды жықты, оған да жыққандығын мойындап сйлық берүге тйiстi, сондықтан, "1-дәреже құсайн және құрманғалй әр екеүiне де тән" деген кесiм шыққан заман, жұрт алдында ерекше көзге түсiп "құсайын балүан" атанып, осы жылдары алтай бойынша аты шығып жүрген алтыбайдың құмағы, қапаның әнүәрi, байғалйдың набёлла деген ұлы және түсәүбәймен балүанға түсiп елге таныла бастаған қүсекеңнiң жас шағындағы балүандығы емес, қазырғы қартайған тұлғасын тұлғалай сөйлер болсақ, "шалдың көркi-сәқәл, сөздiң көркi-мәқәл" дегендей, 2003-жылы жан жары мйна дүнйе салған кезде, қосағынан айрылып рүхй жақтан күрт түсiп, сақал емес, шашын да алмай бiр мезгiл өгейсiген жайы болды. Осы кезде өзiнiң аттық ойын, тайлық күлкiсi жарасқан замандасы қәжәқiмет қатарлы ақсақалдар ақыл айтып, "сақал қойғаның ғой орынды. Ал шашыңды өсiрме" деп, сақалын жасап, шашын бiржөләтә бұрынғысындай үстәрәмен түсредi. Осыдан кейiн қүсекеңнiң қаба сақалы қаүрт өсiп, сақалға деген қүрметi де артып, былай бiр айтқанда, жетiм болып жалғыз жүргенiнде жанынан табылған жанашыр жұбайы мйнаға деген сағынышын, адалдығын бейнелеп, халық арасында ақ күмiс сәқәлiмен қүрметтелiп жүрдi. Десе де сақал баптаүдың өзi де тым оңай iс емес. Қүсекең, сақалын айрықша баптап, арнайы ақшағала сәбiнмен жүып-тарап, сылап-сйпап, тәңертең орнынан тұрғанда ұйысқанын жазып-тарап аялайды. Өйтпегенде ұйысып, бұйраланып, сақалдың селдiреүi келiп шығады. Қаүлап тұрған сақалға басқаны қойғанда бала екеш сәбй бала да қызық көрiп жармасады. Қала берсе, тамақтанғанда да тамақтың нiлi тамып, жабысып қалүы да ғажап емес.

Қазақ радио торабының байланыс әдырысы: Електронді почта :

Әдырысы : Бижиң қаласы фушиңмын сыртқы кошесі 2-аула жұңго радио торабы почта нөмыры :100866
Телефон:010-86093114 400-668-0040 Факыс :010-63909751
E-mail:cn@cnr.cn
Торапта таратылатын дыбыс кескін бағдарламаларының рұхсат нөмыры 0102002
Орталық халық радио стансиасы баспа ұқығы (C)
网上传播视听节目许可证号 0102002 京ICP备05065762号

OLDSRC="News_list.css" OLDID="405" RELATED="1">>> OLDSRC="News_list.css" OLDID="405" RELATED="1"> OLDSRC="News_list.css" OLDID="405" RELATED="1">